Αξιότιμες κυρίες, αξιότιμοι κύριοι,

Εκ μέρους του Διοικητικού Συμβουλίου και των μελών του Συλλόγου «Οι Φίλοι του Μουσείου Γεωργίου Δροσίνη», που εδρεύει στην Αθήνα και τον οποίον εκπροσωπώ σήμερα εδώ, χαιρετίζω την παρουσίαση του βιβλίου «Η Εκπαίδευση στο Καϊμακλί» του λόγιου Κλεάνθους Κωνσταντίνου.

Ο Γεώργιος Δροσίνης, στην Ανάσταση της Νεότερης Ελλάδας, γύρω από το 1880, υπήρξε ο άνθρωπος που αγάπησε συνειδητά την Πατρίδα του, ο άνθρωπος που την υπηρέτησε απ’ όποια θέση κι αν βρέθηκε με όλες του τις δυνάμεις, και υπήρξε πάνω απ’ όλα ο αναρρυθμιστής της Παιδείας της.

Με την ευκαιρία που μου δίνεται σήμερα, να μιλήσω μαζί σας, θα αναφερθώ σύντομα στο Μουσείο του, που φροντίζουμε τα πέντε τελευταία χρόνια.

Με την ίδρυση τού Μουσείου θελήσαμε να ζωντανέψουμε το έργο του Δροσίνη, να κρατήσουμε τη μνήμη του ζωντανή, και κάθε φορά που έχουμε τη δυνατότητα να προβάλουμε τις πνευματικές αξίες που πρέσβευε, την αγάπη του στη θρησκεία και την πατρίδα, το εκτίμησή του για την προσφορά των γυναικών στην οικογένεια, το θαυμασμό του στις ικανότητες εκμάθησης των παιδιών ακόμα και την αγάπη του στην ομορφιά της φύσης.

Τιμώντας τον, ο Σύλλογος βρίσκεται πάντα παρών και αρωγός σε κάθε εκπαιδευτική προβολή ή προσπάθεια, όπως σήμερα βρισκόμαστε κοντά σας για την παρουσίαση του βιβλίου.

Ας παρακολουθήσουμε τώρα μια νοερή ξενάγηση στο σπίτι που έζησε τα 13 τελευταία χρόνια της ζωής του στην Κηφισιά, την «Αμαρυλλίδα», όπως ο ίδιος ονόμασε το σπίτι του και όπου δημιουργήσαμε το Μουσείο.

Στο ισόγειο της έπαυλης στεγάζεται η δανειστική Δημοτική Βιβλιοθήκη και στον πρώτο όροφο το Μουσείο. Ανεβαίνοντας, στη δεξιά αίθουσα βλέπουμε συγκεντρωμένο τον πνευματικό θησαυρό του Δροσίνη. Στις πρώτες προθήκες βρίσκονται τα έργα του ως ποιητή και πεζογράφου και σε άλλες προθήκες ημερολόγια και περιοδικά που εξέδωσε και διηύθυνε ο ίδιος. Σε τέσσερις κρεμαστές βιβλιοθήκες εκτίθενται οι σειρές του Σ.Ω.Β. (Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων), τις οποίες ο Δροσίνης επιμελήθηκε με ατέλειωτες ώρες εργασίας ως Γραμματέας και ψυχή του Συλλόγου για 50 χρόνια.

Στο ίδιο δωμάτιο ο επισκέπτης ανακαλύπτει και συνειδητοποιεί και τη δημοσιογραφική του δραστηριότητα, μια άλλη ζωντανή και δυναμική πλευρά του. Νεότατος ακόμα είχε εκδώσει την εφημερίδα ΑΣΤΥ, φύλλο με σαφή προσανατολισμό στην ανανέωση του δημόσιου βίου. Αργότερα ίδρυσε την ΕΣΤΙΑ, εφημερίδα που κυκλοφορεί μέχρι σήμερα. Συνεργάστηκε επίσης με πολλά περιοδικά, ελληνικά και ξένα.

Στην αίθουσα αυτή, που αποπνέει το άρωμα του Δροσίνη ως ποιητή και πεζογράφου, επιμελητή, εκδότη και δημοσιογράφου, υπάρχει μια ακόμα συλλογή από παρτιτούρες με μελοποιημένα ποιήματά του, από τους πιο γνωστούς μουσικοσυνθέτες της εποχής, τυπωμένες στην Ελλάδα και στη Νέα Υόρκη.

Στο αντικρινό δωμάτιο αριστερά, υπάρχει το ομοίωμα του λογοτέχνη σε προχωρημένη ηλικία. Καθισμένος σε μία πολυθρόνα, κρατώντας στα χέρια του την εφημερίδα ΕΣΤΙΑ, υποδέχεται τους επισκέπτες του Μουσείου και τους δείχνει φωτογραφίες συγγενών και φίλων, από την πατρίδα του παππού του, το θρυλικό Μεσολόγγι, από την παλιά Αθήνα, όπου γεννήθηκε και από την Κηφισιά που τόσο αγάπησε, και όπου ζήτησε να ταφεί.

Αναρτώντας τα διπλώματά του και ένα πλήθος ντοκουμέντων, προσπαθούμε να προβάλουμε το κοινωνικό του έργο, που είναι λιγότερο γνωστό στο ευρύ κοινό. Τη σπουδαιότητα του έργου αυτού δεν θα μπορούσα, ακόμα κι αν επιχειρούσα, να σας τη μεταφέρω σε λίγες μόνο γραμμές. Ακούστε ωστόσο μια ωραία ιστορία, που οι επισκέπτες χαίρονται να την ακούν: την ιστορία της μικρής Βεατρίκης Σταματοπούλου. Η Βεατρίκη, δεκατετράχρονη μαθήτρια, αντέγραψε σε ένα χαρτάκι το ποίημα του Δροσίνη το αφιερωμένο στην Αφροδίτη της Μήλου. Όταν πήγε με τους δικούς της στο Παρίσι και επισκέφτηκε στο Μουσείο του Λούβρου το φημισμένο αυτό άγαλμα, κατάφερε να τρυπώσει το διπλωμένο χαρτάκι κάτω από τη βάση του. Το χαρτάκι ανακαλύφθηκε χρόνια αργότερα, όταν μετακόμισαν τη μαρμαρένια Θεά σε μία ειδική αίθουσα. Ο διευθυντής του Λούβρου συγκινημένος, φρόντισε να ενημερωθεί ο Δροσίνης για το γεγονός και εκείνος με τη σειρά του φρόντισε να βρει τη Βεατρίκη, μεγάλη κυρία πια, και να την προσκαλέσει στο σπίτι του στην Κηφισιά. Η συνάντησή τους υπήρξε συγκινητική. Το ποίημα για την Αφροδίτη της Μήλου είναι τυπωμένο στη συλλογή Πύρινη Ρομφαία. Εμείς, έχουμε επίσης την εφημερίδα που κατέγραψε το γεγονός, με τη φωτογραφία της Αφροδίτης στο νέο της βάθρο.

Στην κεντρική αίθουσα του πρώτου ορόφου, συναντάμε ομοιώματα και φυσιογνωμίες που αναπαριστούν τους πρωταγωνιστές των έργων του Δροσίνη:

Μια όμορφη κοπέλα ντυμένη στα άσπρα, με πολύχρωμα τριαντάφυλλα στα μαλλιά, που κρατά ένα καλάθι με κατακόκκινα κεράσια. Είναι η Αμαρυλλίδα, ηρωίδα του ομώνυμου μυθιστορήματος, που μεταφράστηκε σε δέκα γλώσσες. Μας παρουσιάζει την ιδανική γυναίκα του ποιητή.

Δίπλα της, μία τελειόφοιτη του μεγαλύτερου Παρθεναγωγείου της εποχής, του Αρσακείου, η εξαδέλφη του Δροσίνα Δροσίνη, μούσα του ποιητή, σιγοτραγουδά το ποίημα που του ενέπνευσε, την «Ανθισμένη Αμυγδαλιά».

Ο Δροσίνης θεωρούσε αυτό το ποίημα μετριότατο, αλλά οι Έλληνες το αγάπησαν πολύ και το τραγουδούν ακόμα με συγκίνηση. Ο ίδιος έλεγε: «Δυστυχώς θα με θυμούνται σαν τον ποιητή της Μυγδαλιάς, λόγω της μεγάλης επιτυχίας του μελοποιημένου αυτού ποιήματος, όπως έγινε και με τον Sully Prudaume, με το Vase Brisé, ενώ έχω γράψει και καλύτερα ποιήματα απ’ αυτό.»

Πλάι στη Δροσίνα στέκεται περήφανος φουστανελάς ο Αθανάσιος Διάκος (αγωνιστής του 1821), που με τη δράση του και το μαρτυρικό ηρωικό θάνατό του βοήθησε τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων εναντίον των Τούρκων.

Πιο κάτω ο παππούς διηγείται στο εγγόνι του τα παραμύθια που έγραψε ο Δροσίνης για τα Ελληνόπουλα.

Το κιόσκι της γωνίας μας θυμίζει την Έρση, όμορφη ηρωίδα του ομώνυμου μυθιστορήματός του, με τη χρυσή καρδιά, τη μεγάλη υπομονή και την υπέροχη αγάπη για ένα κωφό παιδί. Το μυθιστόρημα είναι ένας ύμνος στον ευτυχισμένο γάμο. Γραμμένο σε ωραία, απλή δημοτική συνέτεινε στην καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας.

Μια ακόμη γωνία αφιερώνεται στην Ευμορφούλα, ποίημα αγαπημένο του Δροσίνη για το οποίο έλεγε: «Όλα τα ποιήματά μου αν χαθούν, αυτό μόνο να μείνει μου αρκεί».

Αυτή είναι η εικόνα του Μουσείου προς το παρόν. Σύντομα όμως θα προστεθούν πολλά προσωπικά του αντικείμενα, σημειώσεις του, γράμματά του, ανέκδοτες φωτογραφίες του και άλλα, που συγγενείς και φίλοι του μας πρόσφεραν μαθαίνοντας την ύπαρξη του Μουσείου.

Μέσα στα χρόνια που πέρασαν, ο Σύλλογος πραγματοποίησε πολλές εκδηλώσεις, εξέδωσε 6 βιβλία, ξενάγησε εκατοντάδες παιδιά που ήρθαν με τα σχολεία τους, προκήρυξε διαγωνισμούς, οργάνωσε εκδηλώσεις εκτός Ελλάδας, στη Γενεύη και το Παρίσι, πάντοτε με γνώμονα το ιδεώδες του Δροσίνη για την Παιδεία.

Για την προσφορά του στην Παιδεία θα αναφερθώ όσο πιο σύντομα μπορώ, χωρίζοντάς την σε τρεις περιόδους:

Πρώτη περίοδος: Γύρω στο 1880, νεαροί ποιητές της εποχής εκείνης, μαζί με την αναγέννηση του Έθνους αγωνίζονται και για την αναγέννηση της γλώσσας. Ο Δροσίνης δημοσίευσε δειλά-δειλά στο καινούριο τότε περιοδικό του Κλεάνθους Τριανταφύλλου, τον ΡΑΜΠΑΓΑ, ποιήματα σε απλή γλώσσα, όπως μιλούσε ο κόσμος, χωρίς προσποίηση. Τα θέματά του αποτελούσαν το άλφα και το ωμέγα της καθημερινής ζωής. Ο Δροσίνης, πέντε χρόνια πριν από την εμφάνιση του «Ταξιδιού» του Ψυχάρη, έδινε τη μάχη της δημοτικής γλώσσας, χωρίς επαναστάσεις και ακρότητες και χωρίς τις συναισθηματικές εκρήξεις του Παλαμά.

Πολύ αργότερα, με το μυθιστόρημά του ΕΡΣΗ, θα επιβάλει με τον τρόπο του τη δημοτική και ο γλωσσολόγος Χατζηδάκης θα πει: «Αν γραφτούν ακόμα δύο τρία βιβλία σαν την ΕΡΣΗ, το γλωσσικό μας ζήτημα λύθηκε».

Ο Δροσίνης δεν είναι μόνο δημοτικιστής από το 1884, αλλά σηματοδοτεί την αρχή της ενεργούς συμμετοχής του στους προβληματισμούς και τις ενέργειες της εποχής του για τα εκπαιδευτικά θέματα.

Με την παρέμβαση του Νικόλαου Πολίτη εισάγεται στα ελληνικά σχολεία το μάθημα των Νέων Ελληνικών. Το πρώτο βιβλίο που παίρνουν οι μαθητές στα χέρια τους είναι του νεαρού Δροσίνη, με τη συνεργασία του Κασδόνη. «Νεοελληνικά Αναγνώσματα», σε τρεις τόμους, ένα για κάθε μία τάξη των ελληνικών σχολείων. Άξιο προσοχής είναι ότι στην εισαγωγή του δεύτερου τόμου αποδίδεται ο σκοπός της διδασκαλίας των νεοελληνικών κειμένων, ο οποίος είναι πολυμερής και σύνθετος: γλωσσικός, φρονηματιστικός, δηλαδή ηθικός και εθνικός, παιδευτικός και ευρύτερα μορφωτικός.

Το 1898 ο Δροσίνης ιδρύει το περιοδικό ΕΘΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, στο οποίο έδωσε χαρακτήρα εκπαιδευτικό και εθνοπαιδαγωγικό. Εκδόθηκαν επτά τόμοι, δημοσιεύτηκαν 638 άρθρα τα οποία αφορούν την εκπαίδευση, μεταφράσεις για την οργάνωση της εκπαίδευσης και τη λειτουργία των σχολείων. Στα απομνημονεύματά του, τα «Σκόρπια Φύλλα της Ζωής μου», εκθέτει το ιστορικό της ιδρύσεως του περιοδικού, τονίζοντας ότι ιδρύθηκε μέσα στο φορτισμένο κλίμα μετά την ταπεινωτική ήττα κατά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και κυκλοφόρησε από το 1898 μέχρι το 1904. Οι νέοι στόχοι που πρόβαλε ήταν η λαϊκή μόρφωση και η κοινωνική πρόοδος, η έρευνα και η βελτίωση των εκπαιδευτικών μας πραγμάτων. Στους έξι τόμους του 1898-1903 ο ίδιος γράφει: «όποιος τους φυλλομετρήση θα βρη τα πρώτα φυτώρια του εκπαιδευτικού μας καθεστώτος». … βλάστησαν σαν νέες ιδέες και από εκεί μεταφυτεύτηκαν και έγιναν … Νόμοι του Κράτους.

Δεύτερη περίοδος: Θα την ονομάσουμε περίοδο Σ.Ω.Β. Αποφασιστική πορεία του Γ. Δροσίνη σχετικά με τα εκπαιδευτικά θέματα υπήρξε η συνάντησή του με τον Δημήτριο Βικέλα, ιδρυτή και Πρόεδρο του Συλλόγο προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων. Εξελέγη Γραμματέας του Συλλόγου αυτού και κράτησε τη θέση του για πενήντα χρόνια.

Η πρώτη παρέμβασή του στο Σύλλογο ήταν η ίδρυση σχολικών βιβλιοθηκών. Το σχετικό διάταγμα έλεγε μεταξύ των άλλων ότι τα βιβλία των σχολείων θα μπορούσαν οι μαθητές να τα διαβάζουν στο σπίτι τους, έτσι ώστε να μπορούν να τα διαβάσουν και οι γονείς τους. Η επιλογή των βιβλίων θα γινόταν από τον Σ.Ω.Β., δηλαδή από τον ίδιο τον Δροσίνη.

Το 1903 ιδρύεται από τον Σ.Ω.Β. με πρωτοβουλία και εισήγηση του Δροσίνη, βάσει ψηφίσματος που συνέταξε ο ίδιος, Εκπαιδευτικό Μουσείο, το οποίο είχε υπό μορφή παραρτημάτων τρεις φορείς: Σχολικό Μουσείο, Παιδαγωγική Βιβλιοθήκη και Συλλογή Πινάκων Εποπτικής Διδασκαλίας. Το Μουσείο αυτό λειτούργησε επί 46 χρόνια (1905-1951).

Οργανώθηκε ακόμα Παιδαγωγικό Αναγνωστήριο και μαθήματα πρωινά και βραδινά για κυρίες και δεσποινίδες, καθώς και ένα Λαϊκό Πανεπιστήμιο.

Το 1904 ο Δροσίνης ίδρυσε το συμβούλιο Δημόσιας Εκπαίδευσης. Πλούτισε τα σχολεία με εποπτικά όργανα διδασκαλίας φερμένα από το εξωτερικό, και με διδακτικά βιβλία.

Το 1905, η βιβλιοθήκη του Σ.Ω.Β., έργο και αυτή του Δροσίνη, αριθμούσε με βιβλιογραφικό σύστημα, το οποίο κατέγραψε ο ίδιος, 4500 τίτλους βιβλίων. Το 1933 εξάλλου, ο ίδιος δώρισε στο Σύλλογο την προσωπική του βιβλιοθήκη, που περιλάμβανε σημαντικό αριθμό βιβλίων με εκπαιδευτικό περιεχόμενο.

Το 1907 ο Δροσίνης ίδρυσε τη Σχολή Τυφλών, ένα έργο που είχε αρχίσει να εκπονεί πριν πολλά χρόνια, σε ατομικό επίπεδο, με δημοσιεύσεις στον Τύπο, με αναζήτηση πόρων και την καλοπροαίρετη ανταπόκριση ορισμένων ευκατάστατων Ελλήνων. Τη φροντίδα της Σχολής έθεσε υπό την αιγίδα του Σ.Ω.Β. για την καλύτερη εν συνεχεία λειτουργία της.

Το 1908 ιδρύεται από τον Σ.Ω.Β. η Σεβαστοπούλειος Εργατική Σχολή, η πρώτη τεχνική σχολή, παλιό όνειρο του Δροσίνη. Ο ίδιος κατοικεί για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα στο μικρό Σπιτάκι που προοριζόταν για τον επιστάτη, αγρυπνώντας έτσι για την πρόοδό της και για την τήρηση του κανονισμού της που ο ίδιος είχε εκπονήσει.

Τρίτη περίοδος: Το 1908 ο τότε Υπουργός Παιδείας Σπ. Στάης ανέθεσε στον Δροσίνη τη διεύθυνση του τμήματος της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως. Από τη θέση του αυτή, οι δραστηριότητές του στον εκπαιδευτικό τομέα εντάσσονται σ’ ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων, τα οποία αναπτύχθηκαν στα πλαίσια της εποχής 1880-1910. Σύμφωνα με τα δεδομένα των πηγών οι δραστηριότητες του Δροσίνη κινήθηκαν τόσο σε ατομικό επίπεδο, όσο και σε συλλογικό. Αφορούν την οργάνωση και τον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης, τη δημιουργία υποδομής για τη βελτίωση της διδασκαλίας στα σχολεία, την επαγγελματική κατάρτιση και την αγωγή του πολίτη.

Το πρώτο έργο που πρότεινε και πέτυχε ήταν η έκδοση Ιστορικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσας.

Άλλο έργο ήταν η ίδρυση Γραφείου Υγιεινής (1908) με πρωτόγνωρα, για την Υπηρεσία του Υπουργείου, όργανα μέτρησης, ζύγισης και εν γένει παρακολούθησης μαθητών.

Ακολουθεί η καθιέρωση της σχολικής εορτής της σημαίας για την τόνωση του πατριωτικού αισθήματος που πρέπει να θεωρηθεί μια αξιόλογη πράξη.

Το 1909 ίδρυσε πρωτότυπη Σκοπευτική Σχολή και πέρασε στα σχολεία το μάθημα της σκοποβολής, χρησιμοποιώντας σχολικές καραμπίνες, φερμένες από τη Γαλλία.

Για τη διάδοση του μαθήματος της Σκοποβολής υποστηρίχτηκε θερμά από τον Υπουργό Παναγιωτόπουλο. Οργάνωσε τους Πανελλήνιους Σκοπευτικούς Αγώνες με μεγάλη επιτυχία, τους οποίους ονόμασε ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, σύμφωνα με τους αγώνες στις Πλαταιές.

Τον επόμενο χρόνο, αλλάζοντας θέση στο Υπουργείο μεταπήδησε στο νεοϊδρυθέν «Γραφείον Γραμμάτων και Καλών Τεχνών». Εκεί ο Δροσίνης βρέθηκε στο στοιχείο του.

Το 1913, επί Υπουργού Γιάννου Τσιριμώκου, γίνεται δεκτή η πρότασή του για το Εθνικό Αριστείον Γραμμάτων και Τεχνών.

Το 1922 φεύγει από το Υπουργείο και αναλαμβάνει τη διεύθυνση του νεοσύστατου Εθνικού Μουσείου των Κοσμητικών Τεχνών, όνομα που του έδωσε ο ίδιος. Εκεί νεκρανασταίνει το Λαογραφικό Μουσείο. Επί τρία χρόνια, μέχρι το 1926, δουλεύει αδιάκοπα, ακόμα και Χριστούγεννα και Λαμπρή, για να συγκεντρώσει αντικείμενα της παράδοσής μας, να τα καταγράψει και να τα στολίσει ο ίδιος μέσα στο Τζαμί, πίσω από το Μοναστηράκι.

Διορίστηκε πρώτος Γραμματέας στην Ακαδημία Αθηνών, όταν το ωραιότατο αυτό κτήριο αρχίζει να λειτουργεί.

Ο Δροσίνης το 1894, μαζί με τον Κασδόνη εκδίδει το περιοδικό Νέα Ελλάς, με θέματα πολιτικού, κοινωνικού, επιστημονικού και εμπορικού περιεχομένου. Αρκετές σελίδες του αναφέρονται στο ελληνικό στοιχείο της Ανατολής.

Στον Μεσοπόλεμο, κατά το διάστημα 1922-1936 ο Δροσίνης εξέδωσε δεκαπέντε τόμους του Ημερολογίου της Μεγάλης Ελλάδος, ως εκδότης και διευθυντής του. Το περιοδικό αυτό έχει τον χαρακτήρα εθνικής επετηρίδος των επιστημών, γραμμάτων και τεχνών.

Η προσφορά του στην Παιδεία δεν σταματά εδώ. Εισήγαγε το μάθημα της Γυμναστικής στα σχολεία, καθιέρωσε τις αναρρωτικές άδειες των εκπαιδευτικών και έκανε πολλά ακόμα, που θα χρειαζόταν πολύ περισσότερος χρόνος για ν’ αναλυθούν.

Κλείνοντας, θα ήθελα να σας πω ότι τα μέλη του Συλλόγου μας είναι ευτυχή που μπόρεσαν να βρεθούν σήμερα εδώ κοντά σας και να χαρούν μαζί σας την παρουσίαση ενός βιβλίου, που μιλά για την εκπαίδευση, με την αίσθηση ότι συνεχίζουμε τον δρόμο που ο Δροσίνης χάραξε για την ελληνική εκπαίδευση.